इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनयन गरेको बताएका छन्।
नेतान्याहूले हालै ट्रम्पलाई हस्तान्तरण गरेको पत्र नोबेल पुरस्कार समितिलाई पठाएका छन्। उनले भने,‘ट्रम्प एकपछि अर्को केही देश र क्षेत्रमा शान्ति स्थापना गर्नमा संलग्न छन्।’ ट्रम्पले लामो समयदेखि नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गर्ने चाहना राखेको विश्वास गरिन्छ।
ट्रम्पलाई नोबेल पुरस्कारका लागि प्रस्ताव गर्ने नेतान्याहू मात्र होइनन्। यसअघि पाकिस्तानले पनि ट्रम्पलाई नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनयन गर्ने योजना बनाएको घोषणा गरेको थियो।
पाकिस्तानले भारतसँग युद्धविराम गराउन ट्रम्पले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको दाबी गरेको छ।
पाकिस्तानले ट्रम्पलाई नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनीत गरेको केही समयपछि अमेरिकाले पाकिस्तानको छिमेकी देश इरानमा बमबारी गर्न थाल्यो। इरानको आणविक प्रतिष्ठानमा भएका आक्रमणको सामाजिक सञ्जालमा तीव्र आलोचना भएको थियो।
नोबेल शान्ति पुरस्कारलाई विश्वकै सबैभन्दा प्रतिष्ठित सम्मान मध्ये एक मानिन्छ। ६ वटा विधामा दिइने नोबेल पुरस्कार स्विडेनी वैज्ञानिक, उद्योगपति र परोपकारी अल्फ्रेड नोबेलको इच्छा अनुसार स्थापना गरिएको थियो।
शान्ति पुरस्कारका विजेताको छनोट नर्वेजियन संसदद्वारा नियुक्त पाँच सदस्यीय समितिद्वारा गरिन्छ।
यदि डोनाल्ड ट्रम्पले यो पुरस्कार प्राप्त गरे भने एक विवादास्पद विजेताको रूपमा हेर्न सकिनेछ। नोबेल शान्ति पुरस्कारले राजनीतिक प्रकृतिको कारणले गर्दा प्रायः आलोचनाको सामना गर्नु परेको छ।
यसको विपरीत विज्ञान, साहित्य र अर्थशास्त्र जस्ता अन्य पाँच क्षेत्रमा नोबेल पुरस्कार तुलनात्मक रूपमा कम विवादास्पद रहेका छन्।
विवादास्पद भएका नोबेल शान्ति पुरस्कार
१. बाराक ओबामा
सन् २००९ मा अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाले नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गर्दा विश्वभर स्तब्ध पार्ने निर्णय मानिएको थियो। यो निर्णयबाट ओबामा आफैँ पनि छक्क परेका थिए। उनले २०२० मा आफ्नो संस्मरणमा यो पुरस्कार केका लागि लेखेका थिए।
त्यतिबेला उनी अमेरिकी राष्ट्रपति भएको नौ महिना मात्र भएको थियो। आलोचकहरूले यसलाई अपरिपक्व निर्णय भनेका थिए। यति मात्र होइन नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनयनको अन्तिम मिति ओबामाको शपथ ग्रहणको १२ दिनपछि मात्र सकिएको थियो।
२०१५ मा नोबेल संस्थानका पूर्वनिर्देशक गेयर लुन्डेस्टडले नोबेल समिति पनि पछि यो निर्णयबाट पछुताएको बीबीसीलाई बताए। ओबामाको राष्ट्रपतित्वको समयमा संयुक्त राज्य अमेरिका अफगानिस्तान, इराक र सिरियामा सैन्य द्वन्द्वमा सक्रिय रूपमा संलग्न थियो।
२. यासेर अराफात
प्यालेस्टिनी नेता यासेर अराफातलाई १९९४ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।उनले यो सम्मान तत्कालीन इजरायली प्रधानमन्त्री यित्जाक रबिन र विदेशमन्त्री शिमोन पेरेससँग मिलेको थियो।
१९९० को दशकमा इजरायल–प्यालेस्टाइन द्वन्द्व अन्त्य गर्ने ऐतिहासिक प्रयासको रूपमा हेरिएको ओस्लो शान्ति सम्झौताका लागि तीन जनालाई पुरस्कार प्रदान गरिएको हो।
यद्यपि, अराफात सशस्त्र संघर्ष र छापामार गतिविधिमा संलग्न थिए। यसले गर्दा यो निर्णयमा विवाद उत्पन्न भयो। यो निर्णयको इजरायल र अन्यत्र तीव्र आलोचना भएको थियो।
नोबेल समिति भित्र पनि मतभेद देखा परेको थियो। समितिका एक नर्वेली राजनीतिज्ञ केयर क्रिस्टियानसेनले यस निर्णयको विरोधमा राजीनामा दिए।
३. हेनरी किसिन्जर
तत्कालीन अमेरिकी विदेशमन्त्री हेनरी किसिन्जरलाई १९७३ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उत्तर भियतनामी नेता ले डुक थोसँग भियतनाममा युद्धविरामको वार्तामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकोमा हेनरी किसिन्जरलाई यो पुरस्कार प्रदान गरिएको हो।
यद्यपि, किसिन्जरले कम्बोडियामा गोप्य रूपमा बम विस्फोट गराउन र दक्षिण अमेरिकाका सैन्य तानाशाहलाई समर्थन गर्न भूमिका खेलेका थिए। यस कारणले गर्दा किसिङ्गरलाई पुरस्कार दिइएकोमा धेरै आलोचना भयो।
समितिका दुई सदस्यले विरोधमा राजीनामा समेत दिए। न्यु योर्क टाइम्सले व्यंग्यात्मक रूपमा यसलाई नोबेल युद्ध पुरस्कार भनेको थियो।
४. अबी अहमद
इथियोपियाका प्रधानमन्त्री अबी अहमदले २०१९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरे। इरिट्रियासँगको लामो समयदेखि चलिरहेको सीमा विवाद समाधान गर्ने यासका लागि उनले यो पुरस्कार प्राप्त गरेका हुन्।
तर एक वर्ष भित्रै यो निर्णय हतारमा लिइएको हो कि भनेर प्रश्नहरू उठ्न थाले। अबी अहमदले टिग्रेको उत्तरी क्षेत्रमा सेना पठाएका थिए। यसको अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले कडा निन्दा गरेको थियो। यसले गृहयुद्ध निम्त्यायो र लाखौं मानिस खाना, औषधि र आधारभूत सेवाबाट वञ्चित भए। यसले गर्दा हजारौं मानिसको मृत्यु भएपछि विश्वभर निन्दा गरियो।
५. आङ सान सुकी
म्यानमारमा सैन्य शासनविरुद्ध अहिंसात्मक संघर्षका लागि आङ सान सुकीले १९९१ को नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरेकी थिइन्।तर २० वर्षपछि उनले धेरै आलोचनाको सामना गर्नु पर्यो। विशेष गरी मुस्लिम रोहिंग्या समुदायको नरसंहार र मानवअधिकार उल्लङ्घनको विरुद्धमा कहिल्यै पनि खुलेर आवाज नउठाएकोमा उनको विरोध भयो।
संयुक्त राष्ट्र संघले यो हिंसालाई नरसंहार भन्यो। धेरै मानिसले उनको नोबेल पुरस्कार फिर्ता लिन माग गरेका थिए। तर, नोबेल पुरस्कारको नियम अनुसार एक पटक प्रदान गरिसकेपछि फिर्ता लिन सकिँदैन।
६. वाङ्गारी माथाई
केन्याकी वांगारी माथाई नोबेल पुरस्कार पाउने पहिलो अफ्रिकी महिला हुन्। जीवविज्ञानी वाङ्गारी माथाईलाई ग्रिन बेल्ट आन्दोलनका लागि यो पुरस्कार दिइएको थियो। यस अन्तर्गत लाखौं रूख रोपिएका थिए र वातावरण संरक्षण गरिएको थियो।
यद्यपि उनलाई यो पुरस्कार दिने निर्णय पनि विवादले घेरिएको थियो। उनले एचआईभी र एड्सको बारेमा विवादास्पद अभिव्यक्ति दिएकी थिइन्।
माथाईले एचआईभी भाइरसलाई काला मानिसलाई समाप्त पार्न जैविक हतियारको रूपमा कृत्रिम रूपमा सिर्जना गरिएको दाबी गरिन्। तर यसको कुनै वैज्ञानिक आधार छैन। यी भनाइको कडा आलोचना भएको थियो।
महात्मा गान्धीले पाएनन् नोबेल
शान्ति श्रेणीमा महात्मा गान्धीलाई नोबेल नदिनुलाई यस पुरस्कार समितिको सबैभन्दा ठुलो गल्ती मानिन्छ। २० औं शताब्दीमा अहिंसा र शान्तिपूर्ण आन्दोलनका प्रतीक महात्मा गान्धीलाई यस पुरस्कारका लागि पाँच पटक मनोनयन गरिएको थियो। तर उनले कहिल्यै नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएनन्।
सन् २००६ मा नोबेल छनोट समितिका अध्यक्ष रहेका गेर लुन्डेस्ट्याडले यसलाई नोबेल इतिहासको सबैभन्दा ठुलो गल्ती भनेका थिए।
